Kiểm soát chất lượng nông sản bằng phòng kiểm nghiệm

15/10/2026 08:21 AM

Chất lượng nông sản không thể chỉ được đánh giá bằng màu sắc, kích thước hay độ tươi bên ngoài. Những yếu tố như dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, độc tố vi nấm và vi sinh vật cần được kiểm tra bằng phương pháp phù hợp. Trong chuỗi sản xuất nông nghiệp, phòng kiểm nghiệm cung cấp dữ liệu để doanh nghiệp đánh giá nguyên liệu, kiểm soát quá trình sơ chế và đưa ra quyết định trước khi sản phẩm được phân phối hoặc xuất khẩu.

Kiểm nghiệm nông sản là gì?

Kiểm nghiệm nông sản là quá trình lấy mẫu, chuẩn bị mẫu và sử dụng các phương pháp phân tích để xác định một hoặc nhiều chỉ tiêu chất lượng, an toàn của sản phẩm. Kết quả thu được giúp cơ sở sản xuất so sánh với yêu cầu nội bộ, tiêu chuẩn áp dụng hoặc giới hạn của thị trường tiếp nhận.

Cần phân biệt chất lượng với an toàn thực phẩm. Chất lượng có thể bao gồm độ ẩm, độ chín, kích thước, màu sắc, hàm lượng dinh dưỡng hoặc tỷ lệ tạp chất. An toàn thực phẩm tập trung vào những mối nguy có khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe như dư lượng hóa chất, vi sinh vật gây bệnh, kim loại nặng và độc tố tự nhiên.

Phòng kiểm nghiệm không thể tạo ra chất lượng cho một sản phẩm vốn đã được sản xuất không đúng quy trình. Vai trò của phòng lab là cung cấp bằng chứng kỹ thuật để phát hiện rủi ro, xác định nguyên nhân và hỗ trợ người quản lý đưa ra quyết định. Vì vậy, kiểm nghiệm cần được kết nối với vùng trồng, hoạt động thu hoạch, sơ chế, bảo quản và vận chuyển, thay vì chỉ thực hiện ở khâu cuối cùng.

Kết quả phân tích bắt đầu từ cách lấy mẫu

Trong kiểm nghiệm nông sản, lấy mẫu là một trong những công đoạn dễ bị xem nhẹ. Một thiết bị hiện đại cũng không thể khắc phục được sai lệch nếu mẫu đưa vào phòng thí nghiệm không đại diện cho lô hàng.

Nông sản thường không đồng nhất tuyệt đối. Sản phẩm ở các vị trí khác nhau trong vườn, kho hoặc phương tiện vận chuyển có thể khác nhau về độ chín, độ ẩm và mức độ tiếp xúc với môi trường. Do đó, kế hoạch lấy mẫu cần xác định rõ vị trí, số điểm lấy, lượng mẫu, cách gộp mẫu và điều kiện bảo quản.

Sau khi lấy, mẫu phải được mã hóa và ghi nhận thông tin cần thiết như nguồn gốc, thời gian, vị trí, người lấy mẫu và tình trạng sản phẩm. Một số chỉ tiêu vi sinh hoặc hóa học có thể thay đổi nếu mẫu được vận chuyển ở nhiệt độ không phù hợp hoặc để quá lâu trước khi phân tích.

Điều cần hiểu đúng là kết quả kiểm nghiệm trước hết phản ánh phần mẫu đã được phân tích. Chỉ khi kế hoạch lấy mẫu đủ đại diện và chuỗi bàn giao được kiểm soát, doanh nghiệp mới có cơ sở sử dụng kết quả để đánh giá cả lô hàng.

Kỹ thuật viên đồng nhất mẫu nông sản trước khi cân và thực hiện các bước xử lý

Những nhóm chỉ tiêu thường được kiểm soát

Không có một danh sách phép thử duy nhất phù hợp với mọi loại nông sản. Chỉ tiêu cần kiểm tra phải được xác định theo loại sản phẩm, nguồn nguyên liệu, lịch sử rủi ro, mục đích sử dụng và yêu cầu của thị trường.

Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật

Phân tích dư lượng nhằm xác định sự hiện diện và hàm lượng của các hoạt chất cần kiểm soát. Tùy danh sách hoạt chất và nền mẫu, phòng thí nghiệm có thể sử dụng phương pháp sắc ký khí hoặc sắc ký lỏng, kết hợp với các đầu dò phù hợp.

Với phương pháp đa dư lượng, khâu chiết, làm sạch và kiểm soát ảnh hưởng của nền mẫu có vai trò đặc biệt quan trọng. Rau, quả, hạt hoặc sản phẩm có nhiều dầu, đường và sắc tố sẽ tạo ra những thách thức phân tích khác nhau.

Phương pháp phân tích cần được lựa chọn theo chỉ tiêu, nền mẫu và giới hạn cần kiểm soát

Kim loại và nguyên tố cần kiểm soát

Một số kim loại có thể xuất hiện trong nông sản từ đất, nước, phân bón hoặc quá trình chế biến. Các kỹ thuật như quang phổ hấp thụ nguyên tử, ICP-OES hoặc ICP-MS có thể được lựa chọn tùy giới hạn cần xác định và năng lực của phòng thí nghiệm.

Trước khi đo, mẫu thường phải được xử lý để chuyển các thành phần cần phân tích vào dung dịch. Axit, nước và dụng cụ sử dụng trong giai đoạn này phải phù hợp, bởi tạp chất từ thuốc thử hoặc dụng cụ có thể làm tăng giá trị nền.

Độc tố vi nấm

Độc tố vi nấm có thể xuất hiện khi nguyên liệu bị nhiễm nấm trong quá trình canh tác hoặc bảo quản. Nguy cơ phụ thuộc vào loại nông sản, độ ẩm, nhiệt độ và điều kiện kho.

Phương pháp sàng lọc nhanh có thể hỗ trợ phân loại ban đầu, trong khi kết quả cần độ tin cậy cao phải được xác định bằng phương pháp đã được thẩm định hoặc xác nhận giá trị sử dụng. Không nên áp dụng một bộ chỉ tiêu giống nhau cho mọi nguyên liệu nếu chưa đánh giá nguy cơ thực tế.

Chỉ tiêu vi sinh

Kiểm nghiệm vi sinh giúp đánh giá tình trạng vệ sinh và phát hiện một số vi sinh vật cần kiểm soát. Kết quả chịu ảnh hưởng lớn bởi thao tác vô trùng, môi trường nuôi cấy, nhiệt độ ủ và thời gian phân tích.

Đối với nhóm chỉ tiêu này, bảo quản và vận chuyển mẫu đặc biệt quan trọng. Mẫu không được kiểm soát đúng điều kiện có thể làm số lượng vi sinh vật thay đổi trước khi đến phòng thí nghiệm.

Hóa chất phòng lab ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả

Trong phân tích nông sản, hóa chất không chỉ dùng để tạo phản ứng. Chúng còn tham gia vào quá trình chiết mẫu, làm sạch, pha dung dịch chuẩn, hiệu chỉnh thiết bị và kiểm tra chất lượng của từng mẻ phân tích.

Một hóa chất có cùng tên nhưng khác cấp độ không nhất thiết phù hợp với cùng một phương pháp. Loại dùng cho phản ứng hóa học thông thường có thể đáp ứng phép thử cơ bản, nhưng chưa chắc thích hợp cho sắc ký hoặc phân tích kim loại ở nồng độ thấp.

Hóa chất phải được đối chiếu với phương pháp, thiết bị và giới hạn phân tích trước khi sử dụng

Khi lựa chọn hóa chất, phòng kiểm nghiệm cần căn cứ vào phương pháp đang áp dụng, giới hạn phát hiện, đặc điểm thiết bị và yêu cầu về tạp chất. Không nên chỉ so sánh hàm lượng chất chính hoặc giá bán.

Chẳng hạn, dung môi dùng cho sắc ký cần được kiểm soát về cặn sau bay hơi, hạt và khả năng gây nhiễu tín hiệu. Axit dùng để xử lý mẫu phân tích kim loại phải có mức tạp kim loại phù hợp với giới hạn đo. Nước dùng để pha chuẩn, pha mẫu cũng cần đáp ứng yêu cầu của phương pháp.

Bên cạnh cấp độ, bộ phận QA/QC nên kiểm tra mã sản phẩm, số lô, hạn sử dụng, điều kiện bảo quản, chứng nhận phân tích COA và bảng dữ liệu an toàn SDS. Các thông tin này giúp phòng lab truy xuất khi xuất hiện kết quả bất thường.

Để chuẩn hóa bước tìm kiếm ban đầu, người phụ trách kỹ thuật và thu mua có thể tham khảo Danh mục hóa chất phòng lab trên nền tảng Labee, sau đó đối chiếu từng sản phẩm với quy trình phân tích thực tế. Danh mục trực tuyến hỗ trợ tập trung thông tin, nhưng quyết định sử dụng vẫn cần dựa trên phương pháp và đánh giá chuyên môn của phòng kiểm nghiệm.

Một kết quả đạt có bảo đảm cho toàn bộ lô hàng?

Câu trả lời là không, nếu mẫu không đại diện hoặc hệ thống kiểm soát thiếu dữ liệu truy xuất. Phiếu kết quả chỉ là một mắt xích trong toàn bộ chuỗi bảo đảm chất lượng.

Để kết quả có giá trị quản trị, doanh nghiệp cần liên kết mã mẫu với vùng sản xuất, lô thu hoạch, ngày lấy mẫu, điều kiện bảo quản và đơn vị thực hiện kiểm nghiệm. Trong phòng lab, hồ sơ cần thể hiện phương pháp, thiết bị, người phân tích, lô hóa chất, mẫu trắng, mẫu kiểm soát và tiêu chí chấp nhận.

Khi phát hiện chỉ tiêu bất thường, dữ liệu này giúp doanh nghiệp khoanh vùng nguyên nhân. Vấn đề có thể đến từ vùng nguyên liệu, thao tác lấy mẫu, điều kiện vận chuyển, quá trình chuẩn bị mẫu hoặc chính mẻ phân tích. Nếu thiếu hồ sơ, việc điều tra thường chỉ dừng ở phỏng đoán.

Kiểm nghiệm cần được xây dựng theo rủi ro

Doanh nghiệp không nhất thiết kiểm tra mọi chỉ tiêu trên mọi lô nông sản. Cách tiếp cận phù hợp hơn là xây dựng kế hoạch dựa trên nguy cơ: loại sản phẩm nào dễ phát sinh mối nguy, chỉ tiêu nào từng có lịch sử bất thường và công đoạn nào cần được giám sát thường xuyên.

Với một địa bàn có hoạt động sản xuất, sơ chế và chế biến nông sản như Đồng Nai, năng lực phòng kiểm nghiệm góp phần kết nối vùng nguyên liệu với yêu cầu của nhà máy và thị trường. Tuy nhiên, giá trị của phòng lab không nằm riêng ở số lượng thiết bị hay số phép thử đã thực hiện.

Nền tảng quan trọng nhất vẫn là mẫu đại diện, phương pháp phù hợp, nhân sự có năng lực, hóa chất đáp ứng yêu cầu và dữ liệu có thể truy xuất. Khi các yếu tố này được kiểm soát đồng bộ, kết quả kiểm nghiệm mới thực sự trở thành cơ sở cho quyết định chất lượng và an toàn nông sản.

Trích nguồn: baolamdong.vn